Με αφορμή την απονομή του Βραβείου Σκηνοθεσίας «Γιάννης Μόρτζος» στη Σοφία Καραγιάννη για τις «Νεκρές Ψυχές» του Νικολάι Γκόγκολ» στο Θέατρο Θησείον, το θεατρο.gr συναντά την σκηνοθέτιδα για μια συνέντευξη ουσίας — όχι απλώς για την παράσταση, αλλά για την κοσμοθεωρία πίσω από αυτήν.

1.Οι «Νεκρές Ψυχές» είναι ένα έργο για ανθρώπους που εμπορεύονται ζωές-σκιές. Στη δική σας σκηνοθετική ανάγνωση, ποιο είναι σήμερα το σύγχρονο ισοδύναμο αυτής της «αγοραπωλησίας ψυχών»;

Στις Νεκρές Ψυχές του Γκόγκολ, οι «ψυχές» είναι ονόματα ανθρώπων που έχουν πεθάνει αλλά εξακολουθούν να έχουν οικονομική αξία και αυτό το εύρημα, για μένα, σήμερα δεν είναι απλώς μεταφορά αλλά τραγική επικαιρότητα. Το σύγχρονο ισοδύναμο της «αγοραπωλησίας ψυχών» είναι η διαχείριση του θανάτου ως στατιστικό δεδομένο. Όταν οι ζωές μετατρέπονται σε αριθμούς σε ανακοινώσεις, σε «κόστος», σε πολιτική ευθύνη που δεν αποδίδεται ποτέ. Αν σκεφτεί κανείς τις 5 νεκρές εργάτριες του εργοστασίου Βιολάντα, τους 15 νεκρούς μετανάστες πριν λίγες μέρες στα ανοιχτά της Χίου, τους 57 των Τεμπών, τους χιλιάδες νεκρούς της Γάζας και τόσες άλλες άδικα χαμένες ψυχές, μπορεί να καταλάβει πως κάθε φορά που μια ανθρώπινη απώλεια γίνεται «αριθμός», «πόρισμα», «επικοινωνιακή διαχείριση», εκεί συντελείται μια νέα αγοραπωλησία ψυχών.

2. Ο Γκόγκολ ισορροπεί ανάμεσα στο σατιρικό και το μεταφυσικό. Πώς δουλέψατε σκηνοθετικά αυτή τη λεπτή γραμμή χωρίς να προδώσετε ούτε την ειρωνεία ούτε την υπαρξιακή του αγωνία;

Πρόθεση μας δεν ήταν να παίξουμε το αστείο. Το χιούμορ του Γκόγκολ είναι ένας υπαρξιακός ίλιγγος γι’ αυτό και δουλέψαμε με απόλυτη σοβαρότητα τις σατιρικές καταστάσεις. Όταν ο ηθοποιός πιστεύει απόλυτα αυτό που λέει, το γέλιο γίνεται αμήχανο. Υπάρχουν παραστάσεις που το κοινό γελάει ασταμάτητα και άλλες που σωπαίνει. Και τα δύο είναι απολύτως θεμιτά. Κυρίως όμως αυτό που μας ενδιέφερε δεν ήταν το γέλιο, αλλά η στιγμή που το γέλιο παγώνει, η στιγμή που αναγνωρίζεις κάτι από τον εαυτό σου και δεν ξέρεις αν πρέπει να συνεχίσεις να γελάς. Στην πρόβα πάντως είχε πολύ μεγάλο ενδιαφέρον η εργασία των ηθοποιών πάνω σ’ αυτήν την λεπτή γραμμή, αν αντιμετωπίσεις τους χαρακτήρες ως καρικατούρες, χάνεις την αγωνία και αν τους αντιμετωπίσεις ως τραγικά πρόσωπα, χωρίς καμία ελαφρότητα, χάνεις την ειρωνεία. Νομίζω πως βρήκαμε μια ωραία ισορροπία.

3. Αν ο Τσιτσίκωφ ήταν ένας σημερινός Έλληνας, σε ποιο κοινωνικό ή επαγγελματικό περιβάλλον θα τον τοποθετούσατε — και γιατί;

Θα τον τοποθετούσα σε έναν χώρο όπου η γλώσσα της συναλλαγής και της ευελιξίας κυριαρχεί. Ίσως στον κόσμο των επενδύσεων και του real estate ή σε μια εταιρεία που διαχειρίζεται funds, ακίνητα, κόκκινα δάνεια. Ο Τσίτσικωφ είναι ο τύπος που θα καταφέρει να πείσει την κυβέρνηση να του κάνει απευθείας ανάθεση έργου γιατί δεν παραβιάζει τον νόμο αλλά εκμεταλλεύεται τα κενά του. Θα ήταν ωραίος Έλληνας!

4.Το σκηνικό σας σύμπαν είχε έντονη αίσθηση φθοράς και αποσύνθεσης. Θεωρείτε ότι η παρακμή είναι αισθητική επιλογή ή πολιτική δήλωση;

Η αισθητική επιλογή από μόνη της δεν λέει κάτι. Οφείλεις πάντα να ξεκινάς από έναν ισχυρό ιδεολογικό άξονα, αυτός είναι που ντύνει την παράσταση. Η αίσθηση της φθοράς και της αποσύνθεσης έρχεται για να δηλώσει έναν κόσμο που συνεχίζει να λειτουργεί ενώ έχει ήδη πεθάνει εσωτερικά και αυτό είναι πολιτική δήλωση που δεν φωνάζει αλλά βάζει τον θεατή στην συνθήκη να ανακαλύψει σταδιακά αυτήν την κοινωνική και υπαρξιακή διάβρωση.

5. Το βραβείο που φέρει το όνομα του Γιάννη Μόρτζου κουβαλά μια βαριά θεατρική παρακαταθήκη. Νιώθετε ότι αυτή η διάκριση λειτουργεί ως επιβεβαίωση ή ως ευθύνη;

Το ότι το βραβείο που φέρει το όνομα του Γιάννη Μόρτζου απονέμεται για πρώτη φορά και το λαμβάνω εγώ, δεν μπορώ να το δω απλώς ως επιβεβαίωση. Είχα την τύχη να συνεργαστώ μαζί του και ήταν ένας εξαιρετικός συνεργάτης, απαιτητικός, γενναιόδωρος, βαθιά προσηλωμένος στη δουλειά. Δεν αντιμετώπιζε το θέατρο ως επάγγελμα αλλά ως στάση ζωής. Βρεθήκαμε μαζί στη σκηνή, στην τελευταία σκηνοθεσία του Γιώργου Λαζάνη, και κρατάω από εκείνον την αγάπη και τον σεβασμό που έδειχνε στον δάσκαλο του. Όμως όσο τιμητική κι αν είναι η διάκριση, η ευθύνη για το θέατρο δεν ξεκινά ούτε τελειώνει με ένα βραβείο, την κουβαλώ έτσι κι αλλιώς σε κάθε δουλειά, σε κάθε πρόβα, σε κάθε απόφαση. Γι’ αυτό θεωρώ εξαιρετικά σημαντικό ότι αυτός ο θεσμός επιλέγει να στρέψει το βλέμμα του στα ανεξάρτητα σχήματα και σε ανθρώπους που δημιουργούν συχνά με ελάχιστους πόρους, με προσωπικό ρίσκο, με πείσμα περισσότερο παρά με ασφάλεια. Είναι μια πρωτοβουλία που δεν είναι απλώς τιμητική αλλά μια έμπρακτη στήριξη.

6. Στην παράσταση υπήρχε μια σχεδόν τελετουργική χρήση του φωτός. Αν το φως ήταν «χαρακτήρας», τι ρόλο θα έπαιζε μέσα στις «Νεκρές Ψυχές» σας;

Αν έπρεπε να του δώσω έναν ρόλο, θα έλεγα πως είναι η συνείδηση του έργου. Η δουλειά της Βασιλική Γώγου, που επιμελήθηκε τον φωτιστικό σχεδιασμό, είναι απόλυτα συνδεδεμένη με αυτή τη σκέψη. Κάθε πηγή, κάθε σκιά, κάθε μετάβαση είχε λόγο ύπαρξης, το φως δεν στολίζει τις εικόνες, τις αποκαλύπτει και κάποιες φορές τις απογυμνώνει σχεδόν βίαια.

7. Πιστεύετε ότι το ελληνικό κοινό βλέπει τον εαυτό του μέσα στον γκογκολικό κόσμο ή παρακολουθεί έναν «ξένο» καθρέφτη που τελικά το αφορά περισσότερο απ’ όσο νομίζει;

Ο γκογκολικός καθρέφτης δεν είναι ξένος, είναι ο καθρέφτης που μας δείχνει αυτά που συχνά αρνούμαστε να δούμε. Μας αφορά περισσότερο από όσο νομίζουμε, γιατί η ειρωνεία και η υπαρξιακή αγωνία δεν είναι θέμα χώρου ή χρόνου αλλά είναι θέμα ανθρώπινης στάσης, ηθικής αδυναμίας και συλλογικής ευθύνης, με άλλα λόγια, γελάς γιατί μοιάζει μακριά αλλά αναγνωρίζεις ότι η απόσταση είναι ψευδαίσθηση.

8. Αν ο Γκόγκολ καθόταν στην πρεμιέρα στο Θησείον, ποια σκηνή θα θέλατε να τον δείτε να αντιδρά — και τι θα ελπίζατε να σας πει μετά;

Επειδή ποτέ δεν ολοκλήρωσε αυτό το βιβλίο, θα ήθελα πολύ να δει το τέλος που δίνουμε εμείς στην παράσταση. Δεν ξέρω τι θα μου έλεγε αυτός, εγώ πάντως θα του έλεγα, ΣΠΑΣΙΜΠΑ!

Πληροφορίες και εισιτήρια παράστασης: https://tickets.public.gr/gr-el/tickets/theater/nekres-psyxes-2os-xronos/