Πώς φτάνουμε άραγε στο σημείο να γίνουμε σκιάχτρα του ίδιου μας του εαυτού; Πώς γίνεται ένας άνθρωπος που κάποτε ήταν γεμάτος επιθυμίες, σχέσεις και όνειρα να καταλήγει να στέκεται ακίνητος μέσα στη ζωή του, φοβισμένος, πληγωμένος, ορισμένες φορές σχεδόν αόρατος ακόμη και στον ίδιο του τον εαυτό;

Αυτές είναι μερικές από τις ερωτήσεις που αφήνει να αιωρούνται το βιβλίο "η Αυτοβιογραφία ενός σκιάχτρου" του Boris Cyrulnik, ενός συγγραφέα που γνωρίζει καλά πως το τραύμα δεν είναι μόνο αυτό που μας συνέβη. Είναι και η ιστορία που φτιάχνουμε αργότερα γύρω από αυτό.

Ο Cyrulnik, νευροψυχίατρος και ένας από τους σημαντικότερους μελετητές της ανθρώπινης ανθεκτικότητας, δεν γράφει για το τραύμα σαν να το κοιτάζει από απόσταση. Το προσεγγίζει μέσα από ανθρώπινες ιστορίες, διαφορετικούς πολιτισμούς και διαφορετικές μορφές πόνου. Δεν παρουσιάζει τον πληγωμένο άνθρωπο ως ένα τελειωμένο πλάσμα, αλλά ως κάποιον που εξακολουθεί να έχει τη δυνατότητα να ξαναγράψει τη διαδρομή του.

Το «σκιάχτρο» είναι μια ιδιαίτερα δυνατή μεταφορά. Ένα σώμα φτιαγμένο για να φοβίζει, ενώ στην πραγματικότητα είναι ευάλωτο. Ένα ομοίωμα ανθρώπου που στέκεται μόνο του μέσα στο χωράφι, εκτεθειμένο στον άνεμο και στις καιρικές συνθήκες. Κάπως έτσι μοιάζει πολλές φορές και ο άνθρωπος μετά το τραύμα: στέκεται όρθιος, αλλά δεν σημαίνει απαραίτητα ότι έχει πάψει να πονά.
Και τότε γεννιέται ένα ακόμη ερώτημα: ξεπερνάμε τα τραύματά μας ή παραμένουμε για πάντα θύματα αυτών;

Ο Cyrulnik δείχνει πόσο καθοριστικό μπορεί να είναι το περιβάλλον μέσα στο οποίο ζούμε. Ένας άνθρωπος μπορεί να έχει πληγωθεί βαθιά, αλλά να μην επιτρέψει στον πόνο να γίνει ολόκληρη η ταυτότητά του. Μπορεί να βρει έναν άνθρωπο που θα τον ακούσει, μια σχέση που θα του προσφέρει ασφάλεια, μια λέξη, μια τέχνη, μια αφήγηση, έναν καινούργιο τρόπο να νοηματοδοτήσει όσα έζησε.
Γιατί τελικά δεν θεραπευόμαστε μόνοι μας.

Οι ανθρώπινες σχέσεις διατρέχουν το βιβλίο σαν ένα αόρατο νήμα. Οι άλλοι μπορούν να μας πληγώσουν, αλλά μπορούν και να γίνουν ο χώρος μέσα στον οποίο θα ξαναβρούμε τον εαυτό μας. Ο περίγυρός μας μπορεί να μας κάνει να αισθανθούμε σαν σκιάχτρα — παράξενα, ανεπιθύμητα, ανεπαρκή, διαφορετικά — μπορεί όμως και να μας κοιτάξει χωρίς φόβο και να μας θυμίσει ότι πίσω από τα σημάδια υπάρχει ακόμη ένας ολόκληρος άνθρωπος.

Και κάπου εδώ το βιβλίο αποκτά μια ιδιαίτερη επικαιρότητα. Γιατί πόσα από τα «σκιάχτρα» που συναντάμε καθημερινά δεν τα κατασκευάζουμε εμείς οι ίδιοι με τις κρίσεις, τις ταμπέλες και τις προσδοκίες μας; Πόσο συχνά ζητάμε από έναν άνθρωπο να υπακούσει σε έναν ρόλο που του έχει ήδη αποδοθεί; Και πόσο διαφορετικές μπορεί να είναι οι μορφές της υπακοής — στην οικογένεια, στην κοινωνία, στον φόβο, στην ενοχή, ακόμη και στη δική μας εσωτερικευμένη φωνή;

Ο θύτης και το θύμα, μας θυμίζει ο Cyrulnik, δεν είναι πάντοτε τόσο μακριά ο ένας από τον άλλον όσο θα θέλαμε να πιστεύουμε. Όχι με την έννοια της εξίσωσης της ευθύνης — αλλά με την έννοια ότι το τραύμα μπορεί να συνεχίσει να ταξιδεύει από άνθρωπο σε άνθρωπο, από γενιά σε γενιά, αν δεν βρεθεί ένας τρόπος να μεταμορφωθεί.
Και ίσως αυτή η μεταμόρφωση να είναι η πιο ουσιαστική λέξη του βιβλίου.

Ο πόνος δεν εξαφανίζεται μαγικά. Μπορεί όμως να αλλάξει μορφή. Να γίνει αφήγηση. Να γίνει γνώση. Να γίνει δημιουργία. Να γίνει σχέση. Να γίνει ακόμη και δύναμη ζωής.
Η αφήγηση εδώ δεν είναι απλώς εξιστόρηση. Είναι ένας τρόπος να πάρει το τραύμα μορφή και λόγο. Όταν αυτό που κάποτε ήταν άμορφος φόβος μπορεί να ειπωθεί, αρχίζει να αποκτά όρια. Και όταν αποκτά όρια, ίσως παύει σιγά σιγά να καταλαμβάνει ολόκληρο τον εσωτερικό μας κόσμο.

Η γραφή του Cyrulnik είναι στοχαστική, ανθρωποκεντρική και βαθιά αφηγηματική. Συνδυάζει την επιστημονική ματιά με ιστορίες και παρατηρήσεις που κάνουν τις ψυχολογικές έννοιες να αποκτούν ανθρώπινο πρόσωπο. Δεν ενδιαφέρεται μόνο να εξηγήσει τον άνθρωπο, αλλά να κατανοήσει πώς αυτός συνεχίζει να ζει αφού έχει πληγωθεί.

Ιδιαίτερα σημαντική είναι και η δουλειά της Άννας Πλεύρη στη μετάφραση, που μεταφέρει στα ελληνικά έναν λόγο απαιτητικό, γεμάτο ψυχολογικές και επιστημονικές αποχρώσεις, χωρίς να χάνεται η αφηγηματική του ροή. Η επιμέλεια της Κατερίνας Γιανναδάκη συμβάλλει αντίστοιχα στην καθαρότητα και τη συνοχή του κειμένου, ώστε η ανάγνωση να παραμένει φυσική και ουσιαστική.

Η Αυτοβιογραφία ενός σκιάχτρου δεν είναι, τελικά, ένα βιβλίο για ανθρώπους που δεν φοβούνται. Είναι ένα βιβλίο για ανθρώπους που φοβήθηκαν, πληγώθηκαν, λύγισαν — και παρ' όλα αυτά συνέχισαν.
Γιατί ίσως η ανθεκτικότητα να μην είναι να βγαίνεις από το τραύμα αλώβητος.
Ίσως να είναι να μαθαίνεις να ζεις χωρίς να του παραδίδεις ολόκληρη τη ζωή σου.
Και ίσως το πραγματικό αντίθετο του σκιάχτρου να μην είναι ο άτρωτος άνθρωπος, αλλά εκείνος που, παρότι γνωρίζει πια τον φόβο, επιλέγει να παραμένει ζωντανός.

https://www.kelefthos.gr/shop/psychology/i-aytoviografia-enos-skiachtroy/